Czy BMI jest wiarygodne? Ten wskaźnik, wyliczany z masy ciała i wzrostu, służy do oceny, czy waga jest w normie.
Czy jedna liczba może powiedzieć o naszym ciele tyle, ile się jej przypisuje? Czy ktoś z wysokim wynikiem musi mieć za dużo tłuszczu, a ktoś z prawidłowym nie ma się czym przejmować? Sprawdziłam, co mówią badania, a werdykt podaję na końcu.
BMI: co to jest i jakie są normy WHO
BMI, czyli wskaźnik masy ciała, oblicza się, dzieląc masę ciała w kilogramach przez wzrost w metrach podniesiony do kwadratu. Aby obliczyć BMI, wystarczą masa i wzrost, ale wynik opisuje tylko relację masy do wzrostu. Według Światowej Organizacji Zdrowia u dorosłych nadwagę rozpoznaje się przy BMI od 25, a otyłość od 30. Normy BMI dla dorosłych obejmują też niedowagę poniżej 18,5, prawidłową masę ciała od 18,5 do 24,9, otyłość I stopnia od 30 do 34,9, II stopnia od 35 do 39,9 oraz III stopnia przy 40 lub więcej. Polskie Towarzystwo Leczenia Otyłości (PTLO) podaje, że interpretacja BMI u dorosłych nie zależy od wieku ani płci, ale nie odzwierciedla ilości i rozmieszczenia tkanki tłuszczowej, proporcji mięśni do tłuszczu ani nawodnienia. WHO określa BMI jako zastępczy wskaźnik otyłości, a dodatkowe pomiary, na przykład obwód talii, mogą pomóc w ocenie. BMI dla dzieci w wieku 5-19 lat ocenia się względem wieku i norm wzrostu WHO.
Czy BMI jest wiarygodne: co pokazują badania
W badaniu przekrojowym NHANES III 13 601 dorosłych z USA w wieku 20-79,9 lat porównano BMI z zawartością tłuszczu oszacowaną bioimpedancją (nieinwazyjnym szacowaniem składu ciała; nadmiar tłuszczu: powyżej 25% u mężczyzn i 35% u kobiet). Przy BMI ≥30 czułość, czyli odsetek osób z nadmiarem tłuszczu wychwyconych przez ten próg, wynosiła 36% u mężczyzn i 49% u kobiet; swoistość, czyli częstość prawidłowego wyniku u osób bez nadmiaru tłuszczu, wynosiła odpowiednio 95% i 99%. Bioimpedancja jest szacunkiem, a wyniki dotyczą populacji USA. Badanie w PubMed, PMID 18283284
Metaanaliza danych z 239 badań prospektywnych obejmowała 10 625 411 uczestników z czterech kontynentów; w analizie głównej uwzględniono 3 951 455 osób z 189 badań: osób, które nigdy nie paliły, nie miały przewlekłych chorób na początku i przeżyły pierwsze pięć lat obserwacji. Względem BMI 22,5-<25 śmiertelność była najniższa przy BMI 20-25, a ryzyko zgonu rosło przy nadwadze: HR 1,07 dla BMI 25-<27,5 i 1,20 dla 27,5-<30. To zależność populacyjna, która nie opisuje zdrowia konkretnej osoby. Badanie w PubMed, PMID 27423262
W przekrojowych danych WHO STEPS z 91 krajów, obejmujących 471 228 dorosłych, 21,7% osób z prawidłowym BMI miało otyłość brzuszną, zdefiniowaną jako obwód talii ≥80 cm u kobiet lub ≥94 cm u mężczyzn. Prawidłowe BMI i otyłość brzuszna wiązały się z wyższymi szansami nadciśnienia, cukrzycy, wysokiego cholesterolu całkowitego i trójglicerydów; badanie przekrojowe wykazuje tylko związek. Badanie w PubMed, PMID 41105408
W dwóch kohortach, fińskiej (osoby w wieku 46 lat) i UK Biobank (ponad 450 tysięcy osób), BMI razem ze wskaźnikiem talia-biodra (WHR) niemal wyczerpywały informację o kształcie ciała związaną z chorobami kardiometabolicznymi; w przewidywaniu cukrzycy wskaźnik c (miara trafności przewidywania) wynosił 0,8012 przy teoretycznym maksimum 0,8047. Wynik dotyczy populacji i nie mówi, czy samo BMI wystarcza u pojedynczej osoby. Badanie w PubMed, PMID 40973720
BMI a skład ciała, wiek i pochodzenie: kiedy wskaźnik się myli
Wskaźnik BMI nie rozróżnia mięśni i tkanki tłuszczowej ani nie pokazuje, gdzie gromadzi się tłuszcz. W badaniu 226 sportowców i 213 osób niesportowych w wieku studenckim BMI ≥25 miało niską swoistość u sportowców obu płci i niesportowych mężczyzn: 0,27-0,66. Wiele osób z takim wynikiem miało prawidłowy poziom tłuszczu. Badanie dotyczyło młodych dorosłych ze Stanów Zjednoczonych, więc jego wyników nie należy przenosić na wszystkich trenujących. Badanie w PubMed, PMID 17473765
Komisja The Lancet wskazuje, że BMI może zaniżać ilość tłuszczu u osób starszych, po utracie masy kostnej lub mięśniowej oraz w części grup etnicznych, a zawyżać ją u osób o większej masie mięśniowej, na przykład sportowców. Badanie w PubMed, PMID 39824205 BMI a wiek wymaga ostrożności także z uwagi na wyniki metaanalizy 32 badań obejmującej 197 940 dorosłych w wieku co najmniej 65 lat. Względem BMI 23,0-23,9 ryzyko zgonu było większe przy BMI 21,0-21,9 (HR 1,12) i 20,0-20,9 (HR 1,19); po stronie wysokiego BMI wzrost ryzyka zaczynał się dopiero powyżej 33,0, a nadwaga nie wiązała się z większą śmiertelnością. To dane obserwacyjne o śmiertelności, które nic nie mówią o zawartości tłuszczu. Badanie w PubMed, PMID 24452240
W populacjach azjatyckich znaczny odsetek osób z wysokim ryzykiem cukrzycy typu 2 i chorób sercowo-naczyniowych ma BMI poniżej 25, wskazali eksperci WHO w 2004 roku. Badanie w PubMed, PMID 14726171 NICE stosuje dla tych i innych grup progi nadwagi 23-27,4 i otyłości od 27,5 (wytyczne brytyjskie). BMI dla sportowców i osób z dużą masą mięśniową również wymaga ostrożnej interpretacji. Mięśnie i tłuszcz opisuję osobno w tekście czy mięśnie zamieniają się w tłuszcz.
W tabeli zestawiam te sytuacje.
| Sytuacja | Co dzieje się z BMI | Źródło |
|---|---|---|
| Sportowcy i duża masa mięśniowa | Może zawyżać ocenę tłuszczu | Ode 2007, komisja Lancet 2025 |
| Osoby starsze | Może zaniżać ilość tłuszczu | Winter 2014, komisja Lancet 2025, NICE 2025 |
| Pochodzenie z Azji i grup wymienionych przez NICE | Ryzyko może wystąpić przy niższym BMI | NICE 2025, WHO 2004 |
| Prawidłowe BMI | Nie wyklucza otyłości brzusznej, miało ją 21,7% badanych z prawidłowym BMI | Ahmed 2025 |
Obwód talii i WHtR: lepsze alternatywy dla BMI
Obwód talii i WHtR dodają informację o tłuszczu brzusznym, której wskaźnik BMI nie zawiera. WHtR, czyli wskaźnik talia-wzrost, to obwód talii podzielony przez wzrost. Metaanaliza 31 prac z udziałem ponad 300 000 dorosłych wykazała, że obwód talii poprawiał rozróżnianie osób z czynnikami ryzyka o 3% względem BMI, a WHtR o 4-5%. Badanie w PubMed, PMID 22106927 Inna metaanaliza 24 badań przekrojowych i 10 prospektywnych, obejmująca 512 809 osób, wykazała silniejszy związek WHtR niż BMI z cukrzycą i zespołem metabolicznym; autorzy odnotowali istotną niejednorodność wyników. Badanie w PubMed, PMID 24179379
Przegląd systematyczny 78 badań (bez metaanalizy) podawał średnią wartość graniczną WHtR równą 0,50 u kobiet i mężczyzn. Badanie w PubMed, PMID 20819243 Wytyczne brytyjskiego NICE zalecają u dorosłych z BMI poniżej 35 używać WHtR razem z BMI: zakres 0,4-0,49 oznacza brak zwiększonego ryzyka, 0,5-0,59 zwiększone otłuszczenie brzuszne i ryzyko, a 0,6 lub więcej wysokie otłuszczenie i dalszy wzrost ryzyka.
IDF rozpoznaje otyłość brzuszną u dorosłych Europejczyków przy obwodzie talii ≥94 cm u mężczyzn i ≥80 cm u kobiet. Endocrine Society przyjmuje ≥102 cm u mężczyzn i ≥88 cm u kobiet w kryteriach ryzyka metabolicznego. Żaden z tych progów nie jest uniwersalną normą obwodu talii. Według stanowiska konsensusowego IAS i ICCR obwód talii dostarcza dodatkowej informacji o zachorowalności i ryzyku zgonu, ale progi wymagają dopracowania zależnie od wieku, płci i pochodzenia. Badanie w PubMed, PMID 32020062 Czy ćwiczenia na brzuch zmniejszają tłuszcz w tej okolicy, sprawdzałam w tekście o miejscowym spalaniu tłuszczu.
Zalecenia Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości z 2024 roku wymieniają też bioimpedancję oraz DXA, badanie składu ciała z użyciem promieniowania.
Otyłość kliniczna: co zaleca komisja The Lancet Diabetes & Endocrinology 2025
Komisja złożona z 58 ekspertów uzyskała poparcie 76 organizacji. Zaleca używać BMI tylko jako miary przesiewowej i populacyjnej. Nadmiar tkanki tłuszczowej u konkretnej osoby należy potwierdzić pomiarem, na przykład DXA lub bioimpedancją, albo dodatkowymi miarami antropometrycznymi, takimi jak obwód talii, WHR lub WHtR. Przy BMI powyżej 40 można pragmatycznie założyć nadmiar tkanki tłuszczowej bez dalszego potwierdzania. Dodatkowy pomiar zmniejsza ryzyko błędnej klasyfikacji, ale go nie eliminuje. Raport komisji The Lancet Diabetes & Endocrinology o otyłości klinicznej jest konsensusem ekspertów, a nie przeglądem badań z randomizacją. Badanie w PubMed, PMID 39824205
Komisja definiuje otyłość kliniczną jako przewlekłą chorobę ogólnoustrojową, w której nadmiar tkanki tłuszczowej zaburza czynność tkanek, narządów lub całego organizmu. Otyłość przedkliniczna oznacza nadmiar tkanki tłuszczowej przy zachowanej czynności narządów i tkanek, ale z zazwyczaj zwiększonym ryzykiem. Badanie w PubMed, PMID 39824205 WHO nadal definiuje otyłość u dorosłych przez BMI ≥30. Jak wygląda leczenie farmakologiczne otyłości, opisuję osobno w tekście Ozempic na odchudzanie.
Jak zmierzyć obwód talii i policzyć WHtR
Znajdź dolny brzeg żeber i górny punkt bioder, a miarkę umieść w połowie odległości między nimi, tuż powyżej pępka. Zmierz obwód talii po naturalnym wydechu. Podziel go przez wzrost podany w tych samych jednostkach: 96,5 cm podzielone przez 170 cm daje WHtR 0,57. Taki wynik nie jest diagnozą. NICE zaleca osobom z BMI poniżej 35 i wynikiem wskazującym na zwiększone ryzyko zasięgnąć porady pracownika ochrony zdrowia.
Komu BMI wystarcza, a komu nie polecam samego BMI
BMI może wystarczyć jako pierwszy przesiew u dorosłych. Przy BMI ≥30 rzadko błędnie wskazuje nadmiar tłuszczu u osoby, która go nie ma, a powyżej 40 komisja dopuszcza jego pragmatyczne założenie. Samego wskaźnika BMI nie polecam traktować jako pełnej oceny u osób z dużą masą mięśniową, starszych, ciężarnych, osób z grup, dla których NICE stosuje niższe progi BMI, ani przy prawidłowym BMI i dużym obwodzie talii.
Werdykt
Werdykt: ZALEŻY. Wskaźnik BMI jest szybkim przesiewem i użyteczną miarą populacyjną, ale pojedynczy wynik bywa mylący. Uzupełnij go obwodem talii lub WHtR, bo te pomiary dostarczają informacji o otłuszczeniu brzusznym.
Często zadawane pytania
Czy przy prawidłowym BMI można mieć otyłość brzuszną?
Tak. W badaniu dorosłych z 91 krajów 21,7% osób z prawidłowym BMI miało obwód talii ≥80 cm u kobiet lub ≥94 cm u mężczyzn, kryteria IDF dla Europejczyków; wiązało się to z wyższymi szansami nadciśnienia i cukrzycy. Sam BMI takich osób nie wychwyci, a według NICE WHtR od 0,5 oznacza zwiększone otłuszczenie brzuszne.
Jaki jest prawidłowy obwód talii i WHtR?
Według NICE WHtR 0,4-0,49 oznacza brak zwiększonego ryzyka, 0,5-0,59 ryzyko zwiększone, a 0,6 lub więcej wysokie otłuszczenie i dalsze zwiększenie ryzyka. Zalecenie brzmi, by obwód talii był mniejszy niż połowa wzrostu. IDF określa otyłość brzuszną u dorosłych Europejczyków przy obwodzie talii ≥94 cm u mężczyzn i ≥80 cm u kobiet; taki wynik nie jest diagnozą.
Czy BMI jest wiarygodne u sportowców i osób starszych?
U osób z dużą masą mięśniową BMI może zawyżać ocenę tkanki tłuszczowej, a badanie młodych sportowców wykazało, że wiele osób z BMI ≥25 miało prawidłowy poziom tłuszczu. U osób starszych BMI może zaniżać ilość tłuszczu, a metaanaliza nie wykazała większej śmiertelności związanej z nadwagą po 65. roku życia. PTLO i NICE zalecają ostrożność w interpretacji BMI w obu grupach.
