Soja a testosteron: według popularnej opinii soja „feminizuje” mężczyzn i obniża poziom męskiego hormonu. Izoflawony sojowe to roślinne związki podobne budową do hormonu estrogenu.
Czy produkty sojowe naprawdę coś zmieniają w hormonach? Oddzielam wyniki badań nad hormonami od treningu, płodności i pojedynczych opisów przypadków. Sprawdziłam, co mówią badania, a werdykt podaję na końcu.
Soja a testosteron: skąd obawa przed fitoestrogenami i izoflawonami sojowymi
Fitoestrogeny to związki roślinne podobne budową do estrogenów. Izoflawony sojowe należą do tej grupy. Stąd obawa, że mogłyby działać podobnie do estrogenów i obniżać dostępny testosteron. Takie pytanie postawili autorzy metaanalizy dotyczącej mężczyzn. Badanie w PubMed, PMID 19524224
Niepokój wokół soi odżył po badaniach na szczurach, w których opisywano szkodliwe działanie na rozrodczość. Wyników ze zwierząt nie można automatycznie przenosić na ludzi. Także opisywane u mężczyzn przypadki ginekomastii, czyli powiększenia gruczołów piersiowych, wiązały się z bardzo dużym spożyciem soi, jak opisuje Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej.
W badaniach hormonów rozróżnia się testosteron całkowity i wolny testosteron. Wolny testosteron to część niezwiązana z białkiem, dostępna dla tkanek. SHBG jest białkiem wiążącym hormony płciowe. To ważne rozróżnienie, bo sama obawa o wpływ soi na estrogeny i inne hormony nie mówi jeszcze, co zmierzono u ludzi.
Czy soja obniża testosteron: co pokazują metaanalizy
Metaanaliza łączy wyniki wielu badań, a przegląd systematyczny zbiera je według określonych zasad. Hamilton-Reeves i współautorzy przeanalizowali badania dorosłych mężczyzn spożywających produkty sojowe, izolat białka sojowego lub ekstrakty izoflawonów. W analizie uwzględniono 15 grup z placebo oraz 32 prace obejmujące 36 grup. Nie wykryto istotnego wpływu soi ani izoflawonów na testosteron, wolny testosteron, SHBG ani wskaźnik wolnych androgenów. Autorzy nie podali w abstrakcie liczby uczestników. Badanie w PubMed, PMID 19524224
Metaanaliza z 2021 roku zaktualizowała wcześniejszą analizę, obejmując 41 badań dorosłych mężczyzn. Testosteron całkowity mierzono u 1753 osób, wolny testosteron u 752, estradiol u 1000, estron u 239, a SHBG u 967. Nie stwierdzono istotnego wpływu soi ani izoflawonów na te wskaźniki; podział wyników według dawki izoflawonów i czasu trwania badań również nie wykazał efektu. Abstrakt nie podaje czasu trwania badań ani wielkości dawek. Według danych PubMed pracę sfinansował United Soybean Board, organizacja branży sojowej, a współautorem był Mark Messina, o czym warto wiedzieć, oceniając wynik. To aktualizacja wcześniejszej pracy tej samej grupy badaczy, więc obu metaanaliz nie należy liczyć jako dwóch niezależnych potwierdzeń. Badanie w PubMed, PMID 33383165
| Badanie | Kogo dotyczy | Wynik |
|---|---|---|
| Hamilton-Reeves (2010) | Metaanaliza badań dorosłych mężczyzn, dane do lipca 2008 | Brak wpływu soi i izoflawonów na testosteron, wolny testosteron i SHBG |
| Reed (2021) | Metaanaliza 41 badań, testosteron całkowity u 1753 mężczyzn | Brak wpływu na testosteron, estradiol, estron i SHBG, niezależnie od dawki i czasu |
| Haun (2018) | 47 nietrenowanych mężczyzn, 12 tygodni treningu siłowego | Estradiol bez zmian, bez zmian sygnalizacji androgenowej i estrogenowej przy soi |
| Kraemer (2013) | 10 mężczyzn trenujących siłowo, 14 dni | Niższa odpowiedź testosteronu po jednym treningu przy soi, estradiol bez różnic |
Poza jednym małym badaniem dotyczącym odpowiedzi po pojedynczym treningu wyniki nie wskazują na wpływ soi na hormony płciowe mężczyzn. Jak oceniać pojedyncze badania i przeglądy, piszę w tekście o czytaniu badań naukowych.
Białko sojowe i trening siłowy: hormony i mięśnie
W badaniu Hauna 47 młodych, nietrenowanych mężczyzn przez 12 tygodni wykonywało trening siłowy i otrzymywało koncentrat białka sojowego, koncentrat białka serwatkowego albo placebo. Testosteron całkowity na czczo wzrósł we wszystkich grupach, ale wzrost był większy przy białku serwatkowym. Estradiol się nie zmienił, a istotnych interakcji suplementu i czasu dla sygnalizacji estrogenowej w tkance tłuszczowej ani androgenowej w mięśniu nie zaobserwowano. Badanie dotyczyło młodych osób bez wcześniejszego treningu, a według danych PubMed badanie wsparły finansowo firmy produkujące składniki białkowe. Badanie w PubMed, PMID 30042516
Inny wynik przyniosło krótkie badanie Kraemera. Dziesięciu mężczyzn trenujących siłowo przez 14 dni przyjmowało w układzie krzyżowym (każdy po kolei wszystkie trzy warianty) 20 g izolatu białka sojowego, izolatu białka serwatkowego albo maltodekstryny, a następnie wykonywało jeden ciężki trening. Po soi odpowiedź testosteronu po wysiłku była niższa; estradiol i SHBG nie różniły się. To mała próba dotycząca reakcji po jednym treningu; nie mówi nic o poziomie spoczynkowym ani o zmianach długotrwałych. Wyniki nie są więc jednoznaczne co do ostrej odpowiedzi testosteronu po wysiłku. Badanie w PubMed, PMID 24015701
Metaanaliza 9 badań obejmujących 266 osób porównała białko sojowe z białkiem zwierzęcym podczas co najmniej 6 tygodni treningu oporowego. Przyrosty siły i masy beztłuszczowej były podobne w obu grupach. Pierwszy autor tej pracy, Mark Messina, jest też współautorem metaanalizy Reed 2021, a badań było niewiele. Badanie w PubMed, PMID 29722584 O tym, co według przeglądów uruchamia wzrost mięśni, piszę w tekście o hipertrofii.
Soja a płodność i ginekomastia: obserwacje i opisy przypadków
Badanie obserwacyjne 99 mężczyzn, partnerów par korzystających z kliniki leczenia niepłodności, wykazało, że osoby z najwyższej kategorii spożycia soi miały o 41 milionów plemników na ml mniej niż mężczyźni niejedzący soi. Spożycie oceniano na podstawie kwestionariusza dotyczącego 15 produktów sojowych z ostatnich 3 miesięcy. Soja nie wiązała się z ruchliwością ani budową plemników czy objętością ejakulatu. To badanie przekrojowe, prowadzone wśród pacjentów kliniki, nie dowodzi, że soja obniża koncentrację plemników. Badanie w PubMed, PMID 18650557
Badanie z randomizacją Beatona z 2010 roku zaprojektowano inaczej. Zdrowi dorośli mężczyźni przez trzy okresy po 57 dni otrzymywali izolat białka mleka albo izolat białka sojowego o niskiej lub wysokiej zawartości izoflawonów, odpowiednio 1,64 mg i 61,7 mg dziennie; okresy rozdzielały 28-dniowe przerwy. Objętość nasienia, koncentracja i liczba plemników, ich ruchliwość oraz budowa nie różniły się istotnie po soi w porównaniu z białkiem mleka. Abstrakt nie podaje liczby uczestników, a wynik dotyczy wyłącznie zdrowych mężczyzn. Badanie w PubMed, PMID 19819436
Opis przypadku Martinez dotyczył 60-letniego mężczyzny z ginekomastią, spadkiem libido i zaburzeniami erekcji. Pił codziennie około 2,8 l mleka sojowego; estron i estradiol przekraczały czterokrotnie górną granicę normy, a po odstawieniu napoju ból piersi ustąpił i estradiol wrócił do normy. To pojedynczy przypadek przy bardzo dużym spożyciu i nie można go uogólniać. Badanie w PubMed, PMID 18558591
W opisie przypadku Imai 54-letni mężczyzna przez 3 lata pił około 1,2 l mleka sojowego dziennie, dostarczając około 310 mg izoflawonów; wystąpiły u niego ginekomastia, zaburzenia erekcji i hipogonadyzm wtórny, a po odstawieniu nastąpiła poprawa. Badanie w PubMed, PMID 35228414 To również pojedynczy przypadek, przy bardzo dużych ilościach. Dla porównania w badaniu Beatona wysoka podaż wynosiła 61,7 mg izoflawonów dziennie.
Opis przypadku Siepmanna dotyczył 19-letniego mężczyzny z cukrzycą typu 1, który po dużych ilościach produktów sojowych w diecie wegańskiej zgłosił utratę libido i zaburzenia erekcji. Stwierdzono obniżony testosteron całkowity i wolny oraz podwyższony DHEA; wyniki wróciły do normy w ciągu roku po zakończeniu diety. Cukrzyca i cała dieta mogły mieć znaczenie, więc pojedynczy przypadek nie pozwala przypisać objawów samej soi. Badanie w PubMed, PMID 21353476
Opisano zatem pojedyncze przypadki po bardzo dużym spożyciu, podczas gdy metaanaliza nie wykazała zmian testosteronu ani estradiolu u mężczyzn uczestniczących w badaniach. Obserwacyjny sygnał dotyczący płodności i wynik badania z randomizacją u zdrowych mężczyzn nie są tym samym rodzajem dowodu.
Dla kogo soja ma sens, a komu nie polecam
Według badań soja może być częścią diety zdrowych dorosłych mężczyzn jedzących produkty sojowe w zwykłych ilościach. Metaanalizy nie wykazały zmian testosteronu, wolnego testosteronu ani estradiolu, a badanie z randomizacją u zdrowych mężczyzn nie wykazało pogorszenia jakości nasienia.
Nie polecam opierania diety na kilku litrach mleka sojowego dziennie. Opisy przypadków przy bardzo dużym spożyciu są powodem do ostrożności, ale nie ustalają dawki, od której soja szkodzi. Spadek libido, zaburzenia erekcji lub powiększenie piersi wymagają konsultacji lekarskiej, zamiast samodzielnego przypisywania ich soi. O innej często powtarzanej obawie żywieniowej piszę w tekście o glutenie.
Werdykt
Werdykt: NIE DZIAŁA. Teza, że soja obniża testosteron u zdrowych dorosłych mężczyzn jedzących ją w typowych ilościach, nie znajduje potwierdzenia w metaanalizach. Ostrzeżenia opierają się głównie na badaniach na zwierzętach i pojedynczych opisach przypadków przy bardzo dużym spożyciu.
Często zadawane pytania
Czy soja obniża testosteron?
Według metaanalizy 41 badań, w której testosteron całkowity mierzono u 1753 mężczyzn, soja i izoflawony nie zmieniały testosteronu, wolnego testosteronu ani estradiolu, niezależnie od dawki i czasu badania. Starsza metaanaliza z 2010 roku doszła do podobnego wniosku. Jedno małe badanie z 10 mężczyznami wykazało niższą odpowiedź testosteronu po pojedynczym treningu po 14 dniach białka sojowego, a o poziomie na co dzień to badanie nic nie mówi.
Czy mężczyźni mogą jeść tofu i pić mleko sojowe?
W badaniach dorośli mężczyźni jedli produkty sojowe, białko sojowe i izoflawony bez zmian hormonów, a w badaniu z randomizacją wysoka podaż izoflawonów, 61,7 mg dziennie przez 57 dni, nie pogorszyła jakości nasienia. Opisano jednak pojedyncze przypadki ginekomastii i niskiego testosteronu u osób pijących 1,2 l lub więcej mleka sojowego dziennie. Przy objawach potrzebna jest rozmowa z lekarzem.
Czy soja powoduje ginekomastię?
Opisano pojedyncze przypadki ginekomastii u mężczyzn pijących bardzo duże ilości mleka sojowego, około 2,8 l dziennie albo około 1,2 l dziennie przez 3 lata, z ustąpieniem objawów po odstawieniu. To opisy pojedynczych osób i nie wolno ich uogólniać. Metaanaliza z 2021 roku nie wykazała zmian estradiolu u mężczyzn.
